In elke krant, in elk zichzelf respecterend babbel- of nieuwsprogramma draven ze op, de economen met verhalen hoe het allemaal kwam met de Euro en de banken en de Grieken, en, erger nog, wat er allemaal had moeten gebeuren maar niet is gebeurd, en, wat er nu nog zou kunnen gebeuren als er niet gebeurt wat had moeten gebeuren en zo voorts en zo voorts. En ze zijn het ongeveer net zo oneens als de politici die zonder uitzondering van al die boom-economen merendeels de schuld hebben. Het wordt tijd dat ik me in die discussie meng, tenslotte ben ik geen econoom.
Volgens mij zijn er vier groepen partijen. De eerste, en dat ben ik met de economen eens, waarschijnlijk de belangrijkste groep partijen is de wereld van de politici. Ze worden het slecht eens, zijn uiterst traag, zijn bang voor anti-EU-ressentiment en groeiende populistische partijen, komen telkens met halve oplossingen en blijven meer bezig met hun eigen landje of land dan met Europa. Aan de buitenkant is het probleem redelijk overzichtelijk als we ons beperken tot de Grieken: ze vormen maar een paar procent van de Europese economie, hun schuld dus ook, ze hadden nooit in de Euro gemogen zo vlak na hun dictatuur, da's duidelijk en ze hadden dan ook na die eerste fout (ze opnemen in de Euro) grondig in de gaten moeten worden gehouden. Wat er vervolgens gebeurt is een boel gekibbel tussen politici die de euro en Griekenland wel willen redden, want dat is voor de eigen bevolking beter dan het nu maar op zijn beloop laten, maar voortdurend dat eigen belang centraal blijven stellen in hun denken en handelen. Iedereen die wel eens wat hoger in een organisatie heeft gewerkt (of zich anders wel eens heeft verdiept in systeemtheorie) weet dat als je het op niveau 1 niet oplost je een niveau omhoog moet, escaleren, opschalen heet dat. Als de verzameling subsystemen niet de eigenschappen heeft om het probleem op te lossen moet je naar een overkoepelend systeem dat die eigenschappen wél heeft. Maar dat idee werd de eerste twee maanden fanatiek door alle politici van de hand gewezen. In de eerste plaats zouden ze daarmee hun eigen onmacht hebben bekend en in de tweede plaats gaat dat recht in tegen het anti-europa-sentiment bij een groeiend deel van de bevolking. Deze Eurocrisis vraagt om "meer Europa" en niet om minder. Dat heeft geen barst te maken met economie, maar met besef hoe je bestuurt en besluiten neemt. En als je dat beseft heb je een belangrijk dilemma, ga ik tegen de groeiende weerzin van kiezers in of niet ?
De tweede groep, en ook dat is een erg belangrijke groep, zijn de beleggers, analisten en "raters" die de betrouwbaarheid van bedrijven en landen publiekelijk waarderen als beleggersondersteuning. Ik meen dat het een tweet was van Wim de Bie: "als die beleggers nou een een paar weken van hun speelgoed afbleven was de crisis zo voorbij" of iets van die strekking. Of beleggers zijn uiterst nerveus, of hun computerprogramma's die hun aan- en verkopen sturen staan zo scherp afgesteld dat ze alle problematiek ad absurdum uitvergroten. De AEX, klein en volatiel als bananenbeurs zwiept al weken alle kanten op. Bedrijven zijn door dit gezeur niet plotseling 25 % slechter geworden, ING en AEGON betaalden een paar maanden nog miljarden geleend geld terug aan de staat, maar zijn nu in waarde plotseling gehalveerd ? Ik geloof er niets van. Wat we meten is niet de stand van de economie of de ernst van de crisis, wat we in dit stuk van de wereld meten is de nervositeit, en de theoretische kracht, maar praktische zwakte van de beleggerswereld. Analisten die nog nooit in een bedrijf hebben gewerkt waarderen en analyseren met statistische modellen die ze wel begrijpen een wereld die ze niet kennen en vertalen dat in algoritmes die de waarde van de bedrijven en de kracht van staten mateloos beïnvloeden. Willen we dat eigenlijk met zijn allen ? Zo geleefd worden door een beperkte groep jonge theoretisch economen en statistici ?
Een derde groep, de media. Zijn de beleggers al te zien als de soapies van het bedrijfsleven (simpele emoties zo uitvergroot dat tante Annie het volgen kan), dan zijn de RTL-Z-ers van de wereld de paparazzi, de RTL-Boulevards van de economie. Breid dat uit naar Knevel en van den Brink, de Wegenerkranten en de Telegraaf en het spel is compleet. Alle uitvergrote schrikreacties en kleine onenigheden worden met aplomb gebracht, die hebben weer invloed op de schrikachtige beleggers, etc. Ik wil niet de persvrijheid aan banden leggen, in tegendeel, ik zou de pers eerder willen uitdagen meer denkkracht te ontwikkelen over hun eigen rol en functie. en verder alleen een beetje laten zien hoe het systeem werkt. Het is verder aan ons, gewoon de Jannen met de korte achternaam die de klos zijn van de crisis om na te denken wat we er mee willen. Ik geloof al lang niet meer in de journalistiek die van feiten uitgaat en de macht openbaar controleert en mechanismen bloot legt. De pers, de TV, iedereen zit in de zelfde molen die gaat om strijd om kijkers en lezers en advertentie-inkomsten. De journalistiek zit als speler in een spel waarvan ze mede de spelregels bepalen, maar volstrekt zonder geloofwaardige filosofie over wat ze er doen, hoe en waarom. Blij delen ze ons mee dat Merkel en Sarkozy iets hebben bedacht en de Finnen ook, maar wat ze ermee bewerkstelligen weten ze niet en daar willen ze ook niets over weten, geen beleid op hebben, maar een massale invloed hebben ze wel. Hoe lang blijven we ons daarvan iets aantrekken ?
De vierde groep zijn de boom-mensen, de economen, die soms dagelijks graag komen uitleggen hoe het werkt. Met een gezicht alsof ze de waardevrije economie zelf hebben uitgevonden leggen ze U en mij uit, nou ja laat maar daarmee ben ik al begonnen. Er gebeurt iets op een schaal en in een context die nieuw is. Hier KAN geen wetenschappelijk onderzoek als basis onder hun verhalen liggen. ZE KUNNEN WETENSCHAPPELIJK GEZIEN EIGENLIJK MAAR WEINIG ECHT WETEN ! Ze hebben hoogstens statistische modelletjes die in eerdere andersoortige gevallen iets goed hebben voorspeld. Maar desondanks: Het is volstrekt duidelijk dat er hard moet worden ingegrepen: de schuld moet worden geherstructureerd, maar het is ook objectief vaststelbaar dat herstructurering ertoe leidt dat andere zwakkere broeders worden meegesleurd en dat we dan allemaal de put in gaan. (Let wel, zoiets is in Europa nog nooit eerder gebeurd, hoe weet je dat dan ?). Objectief is het een zegen voor het volk dat de Euro er is, de zegen zou nog groter zijn geweest als er minder landen hem hadden ingevoerd (hoe zo ? een open economie zou ook de zwakke economieën sterker maken, toch ? verzinnen we dat nu pas ?) en volgens weer anderen zouden we weer beter af zijn met een Neuro en een Zeuro (hoezo ? dan zouden de zwakkeren zwakker blijven toch ? en zou Europa als geheel ook zwakker blijven toch ? als de zwakste schakel Zeuro-grootte heeft ?). Het gekeuvel en gebabbel van uiterst bekwame modellenbouwers kent nauwelijks grenzen. Het kritisch vermogen van media bij de weergave van het gebabbel is ongeveer nul. Kranten en tv-programma's meten de diepe gedachten breed uit en zo worden de heren (bijna geen vrouw gezien eigenlijk, behalve een NRC-mevrouw bij Knevelke) op hun ego gestreeld en de wereld geen stap verder geholpen.
Voor de korte termijn (als we al niet te laat zijn, het faillissement zal er bijna zijn): Laat duidelijk zijn dat Griekenland een land is waar veel mensen lang en hard werken, maar waar verzet tegen de belasting heffende overheid een sport is die groot is geworden onder de dictatuur. Grieken betalen naar verhouding ongeveer evenveel belasting als Amerikanen, die kapot gaan aan de combinatie van absurd lage belasting voor absurd rijke mensen en bedrijven en een paar door een volstrekte wraakneuroot en economisch onbenul als Bush gestarte oorlogen die nooit in de begroting zijn verwerkt. Het bedrag dat de VS hebben uitgegeven aan het uit zijn hol roken van Bin Laden is een veelvoud van wat een aantal grotere Europese landen überhaupt in vier jaar kunnen uitgeven. Desondanks zit de VS nog in de buurt van een triple A. Griekenland is nog aan het volwassen worden. Het heeft geen enkele zin het zwakste kind uit het gezin nu op eigen benen te zetten. Ze hebben een tijdje begeleiding nodig en schuldhulpverlening, sanering dus. Als we dat goed en duidelijk doen zullen Spanje en Italië hun vingers natellen en voorkomen dat ze mee afglijden. En most af all moeten we snel toe naar een scherp gemarkeerde duidelijke stap voor de langere termijn:
Meer Europa: Daar moet een autoriteit zitten die landen bij de les houdt, mag ingrijpen en doorpakken. Ja eventueel ook bij ons, maar de kans dat die ijdeltuit van Berlusconi of zijn opvolgers moet worden aangepakt is de eerstkomende jaren zoveel groter dat ik een duidelijke economisch politieke autoriteit zou willen zien komen, niet in het kader van de lidstaten (als ik het goed begrijp zoeken Rutte en de Jager het daar, tussen de ruziënde klasgenoten), maar echt op het niveau van de Europese Commissie, erboven dus. Toon ballen en grijp in.