Maar weer eens wat meer contemplatie in ons onderzoek deze keer. Een woord dat sinds ik mezelf toesta of zelfs oppep om boos te zijn of te doen in mijn hoofd speelt is "kwaliteit". En dan niet het normale begrip kwaliteit. Vergeef me de jeugdzonde, maar ik heb ooit Zen and the art of motorcyclemaintenance van Robert Pirsig gelezen. Hij liet zijn hoofdpersoon Phaedrus geleidelijk in zijn zoektocht in de filosofie en zijn gekartelde leven het woord kwaliteit ontdekken, die eigenschap die je niet meet of met je hersenen herkent, maar die "binnenkomt", de kwaliteit die je herkent in grote composities of schilderijen. Het is een bijna spiritueel begrip. Het verwijst naar een basaal soort herkennen over alle verschillen tussen mensen heen, dat ontwerp, die zin, dat schilderij "heeft het". Wat is dan "het" ? Amerikanen hadden al de uitdrukking vanuit het Frans die ik hier als titel heb gekozen. "ja kweenie precies, maar het heeft het gewoon....". Ik vermoed dat dit "het" te maken heeft met iets wat we allemaal kennen en in ons dragen, een soort spiritueel besef van dat we mens zijn, allemaal, een ziel hebben en dat die zielen verwant zijn. Dat we allen deel hebben aan iets. Dat "het" herkennen we als er iets is dat ons daaraan herinnert of zelfs aanspoort om daarmee iets te doen. Het is dat de Duitsers Alle Menschen werden Brüder tot volkslied hebben gekozen, maar anders hadden meer mensen het juiste kippenvel bij die muziek gehad.
Wanneer heeft iets in de politiek nou iets van dit soort kwaliteit ? Mag ik nog een keer heel even terug naar mijn jeugd, ik denk rond mijn 6e/7e weer ? Dat ik me begon te verbazen over het feit dat als we een hoek omgingen er ook een trottoir was, en lantarenpalen en rioolputten. En dat de mensen rechts reden. En dat we allemaal naar school gingen op de zelfde tijden ongeveer en ook hetzelfde leerden ongeveer op alle drie de soorten scholen waar mijn vriendjes naar toe gingen... En dat het licht aanging als we aan de schakelaar draaiden (ja het was 1953), en er altijd water uit de kraan kwam en gas bij het fornuis. Met mijn vriendjes kon ik er niet over praten bleek, die vonden me belachelijk, met mijn opa wel. Toen ontwikkelde er al iets dat je belangstelling zou kunnen noemen voor die vreemde wereld die op de achtergrond gewoon van alles regelt, waardoor mensen niet meer overal ruzie over hoeven zoeken, dat het duidelijk is wie voorrang heeft en dat we van wat voor iedereen belangrijk is geen probleem maken, dat is er gewoon. Ik heb er veel over nagedacht met mijn jongetjeshersentje en ik moet het niet romantiseren of spiritualiseren, maar dat collectieve vanzelfsprekende raakt er wel een beetje aan. Als het ontbreekt, zoals in Afghanistan of Zuid Soedan, vinden we met zijn allen dat het snel moet worden gebouwd, rechtspraak, politie, democratie eerlijke wetgeving, openbare infrastructuur die alles voor iedereen bereikbaar kan maken. Het is nog geen "kwaliteit", het is waarneembaar, te meten, het zijn de randvoorwaarden die te maken hebben met het kunnen ontstaan van die kwaliteit van Phaedrus en die vrijwel iedereen heeft herkend in bijvoorbeeld Nelson Mandela die alle mensen van alle rassen welkom wilde heten in zijn nieuwe staat Zuid Afrika en een rol van betekenis wilde laten spelen, die samen met Tutu vocht voor verzoening in plaats van vergelding, voor eenheid in plaats van apartheid, onderscheid, wij/zij. Een pijnlijk kontrast met Wilders en de Wever, maar daar gaat het nu niet om
Waar het me omgaat is niet dat ik eis dat iedereen in de Nederlandse politiek (of de Belgische als U het toch om het even is) de statuur van Mandela, Gandhi of Martin Luther King haalt. Het gaat me om de vraag hoe kunnen we in de politieke hoofden het besef laten ontstaan dat die kwaliteit niet zomaar uit de lucht komt vallen, dat je er voor moet knokken, jezelf moet overwinnen. Of anders gezegd, hoe voorkom je in een democratie dat de strijd om de macht en de natuurlijke bureaucratische complexiteit zoveel smetten werpt op dat gebouw van instituties en regels dat we kennen als de Verlichte staat dat de burgers het geloof erin verliezen. Daar zit spanning op, uiteraard. Ook in een democratie is er strijd om de macht, alleen vermoorden de kandidaten elkaar niet. Ja en als die macht gekozen is moet hij effectief kunnen werken en dus worden beschermd. Ja en als het nodig is om allianties te sluiten en compromissen te zoeken om aan de macht te komen doen we niet meer helemaal wat we zeggen. Ja, omdat we niet geloven in het recht van de sterkste van de strijdheren en zijn vriendjes zijn de mogelijkheden van de politie zo beperkt dat het lastig wordt om boeven te vangen, maar goed ook, want de ouwe tijd werd je eerst tot boef benoemd en vervolgens zonder enige bescherming gelyncht. Die hele wereld van de democratie, de scheiding tussen kerk en staat en tussen de machten binnen de staat is een levende wereld die telkens opnieuw moet worden uitgevonden met in het achterhoofd.... ja dat, die "kwaliteit". En dat mensen, is hard werk. Zoals de meeste vriendjes me toen niet begrepen, lijkt het er op dat veel politici zich nu onvoldoende bewust zijn van de noodzaak om die kwaliteit telkens op nieuw te veroveren. In plaats daarvan zijn ze erg druk met het dagelijks spel rond hun imago, met de relatie met de media, met winnen en verliezen in onze geweldloze vorm.
En als je dan aan de macht bent, op welke manier herkennen wij burgers dan die ongrijpbare "kwaliteit" van onze leiders ? Een paar kenmerken, vooruit:
- Als je die macht zichtbaar nooit in je eigen voordeel gebruikt, ook niet om langer aan de macht te blijven.
- Als je herkenbaar de waarheid blijft spreken (en dus bijvoorbeeld geen PR-verhaal dat we beter afzijn als de staat onze laatste strohalmen afsnijdt, nee dan is het beroep doen op de bereidheid om offers te brengen een stap dichter bij, als het tenminste intentioneel klopt).
- Als je op de juiste momenten aantoont "boven de partijen" te kunnen staan en handelen (en dat is wat anders dan groepen die geen vuist kunnen maken pakken en groepen die dat wel kunnen sparen).
- Als je na het erg goed luisteren naar je burgers toch de moed op brengt om niet de gemakkelijke weg te kiezen en dat uit te leggen. Wraak was voor Mandela een gemakkelijke weg geweest met veel applaus van zijn oorspronkelijke medestrijders, hij toonde aan het geheel belangrijker te vinden dan de genoegdoening van zijn achterban...
Op deze manier kan je in die kwaliteit twee dimensies herkennen, een inhoudelijke (wat is de meest effectieve en rechtvaardige manier om te bezuinigen in de zorg ?) en een procedurele (op welke wijze blijkt mijn eerlijkheid, mijn betrokkenheid bij het nationaal belang en de eenheid van het land en het volk, op welke wijze vernieuw ik de democratie en het politieke spel steeds zo dat die kwaliteit toeneemt...)
Ik vrees dat het kabinet Rutte op bijna alle fronten nog moet beginnen die kant op te bewegen, en dat betekent dus op de meeste fronten "omkeren" en "beter ten halve dan ten hele...", dat bedoelde ik alsmaar....