Links is de nationale schietschijf geworden, of zoals mijn vriend Dennis Groenendijk het in zijn blog noemde, het nationale dartbord waarop een ieder naar believen willekeurig zijn pijltjes mag afgooien. In al mijn zoeken om greep te krijgen op het huidige politieke landschap begrijp nog niet helemaal hoe dat komt. Ook het boeiende artikel van Bas Heyne in de NRC (zie bijlage) verheldert voor mij nog niet genoeg. Heyne heeft het over de hypocrisie van de verlichtingsdenkers op links. Hij illustreert dat vooral met de morele verontwaardiging van vleesetend democratisch Amerika over het genoegen waarmee Sarah Palin een kariboe afschoot. Wie vlees eet moet niet verontwaardigd doen over het doden van dieren. Het zou een metafoor zijn voor het democratisch verlichtingsdenken dat veel onrecht in de maatschappij negeert of naar de marge drukt en “de gewone man” in de kou laat staan. Daar staat dan ook weer tegenover dat het populisme, dat deze huichelachtige houding zou hebben ontmaskerd, onze grondrechten verkeerd begrijpt en hanteert. Zoals uit deze inleidende zinnen blijkt ben ik nog lang niet uitgedacht en uitgezocht in het nieuwe politieke landschap. Mag ik de lezer een stukje meenemen ? Wie weet zien jullie meer dan ik en kan je me verder helpen.
Mijn wrevel tegen het soort stukjes als van Bas Heyne zit hem vooral in de generalisaties. En toegegeven, veel modern beleid is gebaseerd op generalisaties. De “gewone man” bestaat niet net zo min als “de illegaal” niet bestaat. Het principe is dat alle uitgeprocedeerden zonder status het land uit moeten, totdat we er een kennen die ziek is en dan maken we een knieval. Terecht, het gaat altijd om mensen en dat zijn allemaal verschillende individuen die statistisch wel, maar in het echte leven niet allemaal op een bepaald kenmerk over een kam mogen worden geschoren. Of te wel, er zijn wel gelijke kappen, er zijn geen gelijke monniken. Maar als er wel een gewone man zou zijn te benoemen, staat ie dan in de kou en zo ja, waardoor dan ? Door links, of ligt het allemaal wat genuanceerder ?
Je zal maar al twintig jaar postbode zijn. Ja dan mag je jezelf in de kou voelen staan als jouw baan vervangen wordt door inhuurkrachten op stukloonbasis. Maar dat komt niet door links. Die hebben de concurrentie niet als zaligmakend beheersingsmechanisme in de prijsdruk rond de postdistributie bedacht. Of je zal maar bouwvakker zijn en geen werk meer vinden door de crisis. Dat kwam niet door links. Die hebben het “hebzuchtmodel” in het Amerikaanse bankwezen niet uitgevonden. Je zal maar in een verpauperende buurt wonen en geterroriseerd worden door jonge Marokkanen met een identiteitscrisis. Heeft links daar te lang gepapt en natgehouden ? Misschien wel, laten we dat maar eens bekennen dan. Je zal maar op een ambulance werken en bedreigd worden. Komt dat door links ? En is de ook linkse verontwaardiging daarover hypocriet ? Of je zal in de maakindustrie werken of in de pharmaceutische innovatiebranche en je bedrijf naar Oost-Europa, India of China zien vertrekken, met je baan met uitzichten. Zit links daar achter ?
Als het dan niet links was, was links dan te laks in het tegenhouden van de negatieve bijeffecten van Europa en de mondialisering ? Of is daar tot ieders leedwezen ook door rechts niets tegen gedaan omdat ze het niet zagen aankomen of niet wisten hoe ? Of heeft de populistische verontwaardiging die Heyne probeert te duiden alleen te maken met het taalgebruik en de bestuurlijk correcte glimlach waarmee links zijn positie in dit krachtenveld heeft bepaald ? Is er wel wat beloofd en is er niet voor ons geknokt ? Daar zou wel eens wat kunnen zitten. De vraag is niet hoe je het zegt, maar “wat en hoe je het doet”; en van “doen” is de politiek al een tijdje wat minder.
Nou zit mijn wrevel ook in de generalisaties van het populisme. Omdat er jonge moslims zijn die de draad niet kunnen vinden in ons land en zichzelf tot “kutmarokkaan” promoveren, en omdat er radicale moslims zijn die de Sharia willen invoeren, ook in het westen en alle ongelovigen menen te mogen uitroeien, is de islam nog steeds geen politieke ideologie en zijn nog steeds niet alle moslims een gevaar. En het ongeremde beroep op de vrijheid van meningsuiting door populisten is ook iets waar ik me zorgen over maak.
Hoe zit het dan met die vrijheden ? Ik ben geen daarop gespecialiseerde jurist dus ik zal er wel niet alles van begrepen hebben, maar als socioloog meen ik altijd ongeveer het volgende begrepen te hebben. Wil een moderne samenleving met democratische principes goed functioneren, dan is het niet de bedoeling dat de ene groep de andere onderdrukt of beknot. Maar het is vooral ook de bedoeling niet dat op kritiek op de overheid gevangenisstraf mag staan zoals in zoveel dictaturen het geval is. De vrijheden zijn geen doel in zichzelf, maar hebben de functie om een democratische moderne samenleving mogelijk te maken, met een modern bestuur en burgers die daarvan de richting kunnen bepalen door kiesrecht. De rechten (grondrechten en mensenrechten) zijn gebaseerd op de gedachte van diversiteit, geslacht, seksuele voorkeur, godsdienst, macht of onmacht, ras, etc. Voor die wetten is iedereen gelijk juist omdat niet iedereen gelijk is. We zijn alleen allemaal gelijk en even machtig als we naar de stembus gaan. In de rechtspraak worden persoonlijke achtergronden en omstandigheden meegewogen, zoals verder overal. Op dat moment dat de vrijheid van meningsuiting een fetisj wordt zoals nu bij het populistische deel van de politieke wereld het geval lijkt, wordt het gebruikt of liever misbruikt om groepen tegen elkaar op te zetten, te krenken, te beredeneren waarom groepen hier niet thuis horen en wordt dit recht gebruikt tegen de grondgedachte waaruit het is ontstaan: in een democratie hoort iedereen erbij en diversiteit is het grondpatroon onder democratie. Alleen, iedereen ziet waarom het moeilijk is om dit strafbaar te stellen. Het proces tegen Wilders is een aardige poging om mensen duidelijk te maken dat serieuze deelnemers aan de democratie enige terughoudendheid zouden moeten betrachten, maar meer zal het nooit worden en dat is maar goed ook.
Maar wat, en dat is de grootste puzzel onder de vraag die Bas Heyne stelt als hij populisme en verlichtingsdenken tegenover elkaar plaatst, gebeurt er als je de moderne samenleving als zodanig afwijst. Wat gebeurt er als je je daarin onmachtig en onveilig voelt, als die wereld je te complex is en niets meer met jou te maken heeft ? Dan zijn de principes als de rechten die daaruit voortvloeien ook niet heilig meer. En zeker als je vergeten bent hoe dichtbij fascisme en dictatuur waren, als je vergeten bent hoeveel terechte strijd er is geleverd voor onze moderne samenleving en haar democratie, als je geen dreiging meer voelt van buurlanden. En dus, wordt het perspectief onder die rechten betekenisloos. Dan is een debat niet zinvol meer. Waarom zou je je iets aantrekken van argumenten die alleen nog historische betekenis lijken te hebben en je in het heden telkens de ervaring hebt dat je geen zekerheden meer vindt, noch in je werk, noch in je woonomgeving, noch bij je overheid. In tijden van oorlog en dreiging wordt de democratie opgeschort en verkleind, dat moet dan maar. Dan gelden grondrechten en burgerrechten maar even niet voor iedereen en ophouden met dat gelul waar niemand meer iets voor koopt. Eerst wat meer veiligheid en zekerheid en minder complexiteit.
Maar als debat niet meer helpt, wat dan wel ? Het verhaal van Bas Heyne, en dus ook dat van mij, is een verhaal vanaf de zijkant. Leuk om te lezen en over na te denken misschien, maar ze lossen niets op. Mijn vriend Dirk Devos schreef “Het wordt tijd dat we stoppen met praten over elkaar, we moeten gaan handelen, problemen aanpakken, dingen gaan doen die zichtbaar iets betekenen voor mensen die zich in de kou voelen staan, we moeten ‘slim’ aan het werk”. Hoewel ik een gezond wantrouwen koester tegen doenerigheid, voel ik dat hij gelijk heeft. Debatteren met Wilders en zijn volgers lost niets op, aan anderen proberen aan te tonen dat hij verkeerd bezig is ook niet. Je moet door daden en resultaten aantonen dat die rechtstaat iets kan en oplost. Ik weet nog even niet precies wat dan allemaal gedaan moet worden en hoe, maar mensen die hier al tien jaar wonen terugsturen naar een onveilig land lost onze problemen in de wijken en van postbodes niet op, zelfs met een beroep op de rechtstaat niet meneer Leers. Dat is verkeerde symboolpolitiek, bedoeld om de coalitie overeind te houden….
Mensen zijn ongelijk. In veel opzichten. Ook in de zin dat er een elite is en dat er mensen zijn die die elite volgen of zich ertegen afzetten. Veel denken in het populisme toont een soort verlangen naar een “grote oplosser”, een charismatisch leider die laat zien dat hij of zij de problemen ziet en er wat aan doet en als het even kan met behoud van de principes onder de rechtstaat. Veel mensen willen, ook onder de populisten, vertrouwen geven aan een leider. Elite, ga leiden na luisteren en doe iets. In die zin hebben de populisten dan weer gelijk
 Bas Heyne - Het populisme keert zich tegen de Verlichting.pdf | [ ] | 176 Kb |